Orta Asya Cumhuriyetlerinin Pandemi Sonrası Dış Politikası

 

Orta Asya cumhuriyetleri pandemi öncesinde küreselleşen dünyaya entegre olmaya çalışmışlar özellikle bu cumhuriyetlerin yalıtılmışlık jeopolitiği aşılmaya çalışılmıştır Rusya bölgedeki cumhuriyetlerin tarihsel bağları nedeniyle hakem konumundadır.

Pandemi sebebiyle dünyada küreselleşmenin durakladığını ve ticaretin yavaşladığını ulus devletlerin önem kazandığını düşünürsek Rusya da dünya çapında petrol fiyatlarının düşmesiyle ekonomik açıdan ciddi şekilde etkilenecektir. Rusya bu süreçte Orta Asyada varlığını çok gösteremeyecek çünkü diğer devletlerde olduğu gibi ulus devlet ön plana çıkacak ve başta ekonomisi olmak üzere kendi iç meselelerini düzeltmek için çabalayacak. ABD nin küreselleşme karşıtı tavrına ve orta doğudan çekilme stratejisine karşılık olarak Rusya pandemi sonrası yeni sistemde orta asya ülkelerini kontrol etmeye devam edecek gibi duruyor çünkü tarihsel yaşanmışlıklar bu bölgede Rusya dışında başka aktörlerin politika yürütmesi için uygun ortam oluşturmuyor. Pandemi sonrası ulus-devlet kavramının öne çıkması Rusya da ve orta asya cumhuriyetlerinde negatif etkileri olacak çünkü buralar parçalı ve çok etnikli yapılara sahiptirler. Salgın sonrası Batılı kurumları dengelemek isteyen Rusya orta asya ilişkilerini geliştirerek sistemde etki alanını geliştirmek isteyecek.

Pandemi öncesi Rusya ve orta asya ülkelerini dış politikaları SSCB döneminde Yeltsin orta asya cumhuriyetlerini bir yük olarak gömüştür. Yeltsin batıda yaşanan gelişmeler ve küreselleşen dünyada Pazar ekonomisine geçişin ve demokratik reformların Rusyayı etkilemesiyle dış politikada önceliklerini değiştirmiş orta asya cumhuriyetlerine karşı izlediği politikalarını değiştirmiştir.

 Kazakistan başkanı 1990 yılından beri Nazarbayev başkanlığında dış politikasını çeşitlendirmiştir Rusya, ABD, Türkiye, İran, Çin gibi ülkelere mesafeli bir dış politika izlemiştir. Kazakistan topraklarındaki Rus nüfusu sebebiyle Rusyaya karşı dış politikasında dikkatli davranmıştır. Rusyanın bu dönemde ekonomisinin kötü olduğunu gören ABD, Çin ve Türkiye bölgedeki faaliyetlerine ağırlık vermişlerdir. Rusya nın kötü ekonomik durumu sebebiyle Kazakistandaki üslerinin ücretini ödeyemeyecek duruma gelmiştir bu dönemde Kazakistan ve Rusya ilişkileri sıkıntılı geçmiştir. Kazakistan Rusyaya karşı duyduğu ihtiyaç dış politikada ilişkilerin kopmamasını sağlamıştır. Putin döneminde Kazakistan ile ilişkiler daha olumlu seyretmiştir. 21.yy başlarında Özbekistan ve Rusyanın yakınlaşması Kazakistanın hoşuna gitmemiştir çünkü Özbekistan ile rekabet içindeler. Kazakistan batı ile dış politikasını geliştirmesi Rusya ile Özbekistanın yakınlaşmasını sağlamıştır. Kazakistan çok yönlü dış politika stratejisi uygulamaya çalışır. Kazakistan Rusya ile eşit haklar temelinde ilişkiler geliştirmek ister ve Orta asya ülkelerinin liderliğini yapmak ister. Pandemi süreci orta asyada daha az yayılım gösterdi bunun nedenlerinden biri de yalıtılmışlık halde bir coğrafyada bulunmalarıydı. Kazakistan da ilk vaka 13 martta görüldü 8 haziranda 13 bine yakın vaka 56 ölüm oranı ile süreci diğer çevre ülkelerine Çin, İran, Rusya gibi ülkelere göre süreci başarılı geçirmiştir. Rusyanın virüsün 31 Ocakta görülmesi ve vaka sayısının 476 bin olması ekonomisini ve orta asya politikasını değiştirecektir. Kazakistan bu süreçte sosyal devlet anlayışını sürdürmüş vatandaşlarına çeşitli yardımlar yapmıştır. Kazakistan diğer orta asya devletlerine kıyasla küreselleşme politikasına daha çok entegre olmaya çalıştığı ve Rusya ile sınırı nedeniyle süreçten daha fazla etkilenmiştir. Pandemi sonrasında Rusyaya yönelik dış politikasında Rusyanın yardımlarına ihtiyaç duyacak fakat Batınında üretimini kendi ülkesine getirmeleri konusunda Batıya da kapılarını kapatmayacak. Kazakistan yeni dünya sisteminde Çin, Rusya, Türkiye ile Avrupaya ulaşacak ekonomik transit ticaret köprüsü olarak kendisini konumlandırmaya çalışacak.

Kırgızistan diğer orta asya ülkelerine kıyasla daha gelişmiş sanayiye ve yer altı zenginliklerine çok fazla sahip değildir bu yönüyle Kırgızistan ekonomik olarak Rusyaya daha çok bağımlıdır. Batı ülkeleriyle dış politikasını geliştirmek istemiş ama çok başarılı ilişkiler geliştirememiştir. DTÖ ne ilk üye olan orta asya ülkelerinden biri olsa da Kırgızistan Pazar payının düşük olması diğer devletlerin yatırımcıları Kırgızistana ilgisiz kalmışlardır. Rusya ile ilişkilerini geliştirmek için uğraşan Kırgızistan  Rusyanın gözünde Kazakistan kadar önem arz etmemiştir ve Rusya 1999 yılına kadar Kırgızistan ile çok ilgilenmemiştir. Batının Kırgızistan ve bölgedeki varlığını arttırması Putini iktidar olmasıyla Rusyanın ilgisini çekmeye başlamıştır. 2005 devrimiyle Akayev devrilmiş ama yerine geçen Bakiyev iktidarı boyunca Rusya Kırgızistanın en yakın müttefiki oldu. Bakiyev döneminde Kırgızistan ekonomik sorunları çözmek için Rusyaya bağımlı hale gelmiştir. 2010 yılında Bakiyev Rusyaya verdiği vaatleri yapmadı. ABD üslerini kapattırmamıştır. Rusya Kırgızistanın borçlarını silmek için ABD üslerinin kapatılmasını istemiş Kırgızistan da üslerin kapatılacağını ilan etti ama kapatmadı ve destek kesildi 2010 da krizi atlatamamasına sebep oldu. Pandemi süresinde ilk vaka Kırgızistan da 18 martta görüldü 2 bin civarı vaka görüldü ve 23 ölüm oranıyla Kırgızistan bu süreçte dünyaya ve küresel ekonomiye yeterince entegre olamamasının avantajını görmüş gibi. Rusya ile olan dış politikası pandemi sonrasında geliştirmeye devam edecek bunun yanında batının üretim pazarını ülkesine girmesi için batı ile entegre olmaya çalışacak.

Tacikistan dış politikasında Rusya Yeltsin döneminde kendi ülkesine müdahale etmiş destek ve yardım sağlamıştır. Tacikistan da 1992-97 yılları arasında yaşanan iç savaş Rusyayı bölgeyle yakından ilgilenmesine neden olmuştur. Rusya iç savaş sırasında Tacikistana ek güç göndermiştir bunun nedeni Tacikistan ve Afganistan sınırının Rusyayı endişelendirip kontrol altına alma isteğidir. Rusyanın korkularından biride bölgedeki istikrarsızlığın Rusyaya taşma ihtimalidir. Rusyanın Yeltsin döneminde Tacikistana müdahalesi, destek ve yardımı olmuştur. Putini döneminde Tacikistanın Rusya ile işbirliği artarak gelişmiştir. Tacikistan dış politikada yatırımlara ilgili olmaya ve Rusya ve Kazakistana göçleri engellemeye,  askeri üsler konusunda stratejiler geliştirmeye çalışır. Pandemi Tacikistan da 4 mayısta görüldü ve sıkı tedbirler almaya başladı bu süreçten en az etkilenen ülkelerden biri oldu. Tacikistan pandemi sonrasında topraklarında istikrar sağlamaya çalışarak Rusya ile dış poltikasını güçlendirip istikrarlı döneme girmeye çalışacak.

Türkmenistan kendisini tarafsız olarak göstermiştir ama Rusya ile bağlarını koparamamıştır. Rusya temelinde politika izleyen Türkmenistan daha sonra tarafsız dış politika sürdürmeyi seçmiştir. Türkmenistanın tarafsızlık politikası BM tarafından kabul görmüştür. Türkmenistan eski devlet başkanı Niyazov Türkmenistanın sahip olduğu enerji kaynakları Türkmenistanın ekonomik ve siyasi bağımsızlığı için yeterli olduğunu düşünerek bu yönde bir dış politika izlemiştir. Rusya Türkmenistanı enerji sektöründe rakip gördüğü için transit yollarla kendisine bağlamıştır. Rusya Türkmenistanın kendisine sattığı doğal gaz için istediği fiyatları ödemek istememiştir. Türkmenistan Rusyanın bu yaklaşımı karşısında enerji kaynaklarını dünya pazarına çıkarmakta güçlük çekmesini sağlamıştır çünkü Türkmenistan enerji kaynaklarını dünya pazarına ulaştırmak için yeterli alt yapıya ve boru hatlarına sahip değildir. Türkmenistan bu sebeplerle enerji alanında Rusyanın şartlarını kabul ederek anlaşma imzalamak zorunda kalmışlardır. Türkmenistan tarafsız olarak kendisini göstermek istese de bu durum böyle olamamaktadır. Türkmenistanın dış politika öncelikleri Rusyaya boru hatları konusunda bağımlı olması ve bu hatlara alternatif arayışında olmasıdır. Türkmenistan baskıcı ve otoriter rejime sahip olduğu için Pandemi sürecinde kendisinde vaka bulunmadığını söylüyor fakat bu inandırıcı değil çünkü İrana 900 km sınırı var. Türkmenistan otoriter yapısıyla pandemiyi iyi yönetebilir ama pandemi sonrasında uluslararası arenada otoriter yapısı nedeniyle güvenilmez konuma girebilir. Enerji kaynaklı bir üretimin yanında diğer alanlarda da üretim yapmaya çalışacak diğer orta asya devletleri gibi Rusya ya bağımlı olmaktan kurulmak için diğer ülkelerle işbirliğini geliştirmek isteyecek. Karar alma mekanizmalarının güçlü ve etkin olması Türkmenistandaki otoriter yönetimi demokrasilere göre pandemi konusunda daha fazla ön plana çıktı. Türkmenistan pandemi sonrası enerji sektöründeki düşüşle ekonomisi kötü etkilenecek bu durum Rusya ile arsındaki rekabeti zayıflatacak.

Özbekistan Kerimov liderliğinde Rusya ile dış politikada mesafeli olmuştur. Özbekistan bu amaçla Rusyanın Özbekistan da Rus askeri üssünün yerleşmesine müsaade etmemiştir. Siyasi ve ekonomik bağımsızlığını korumak istemiştir. Kerimov dış politikada BDT yerine ikili ilişkilere daha çok önem vermiştir. Rusyaya mesafeli duran Özbekistan ABD için orta asyada dayanak noktası olmuştur. Özbekistan GUAM örgütünün kurulmasını Rusyanın bu örgütü kendisine karşıt olarak nitelendirmesine rağmen desteklemiştir. Özbekistan Amerika ile dış politikasını geliştirmiş ve topraklarında ABD üssü nün açılmasına müsaade etmiştir. Özbekistan Putin dönemi Rusyasında Rusyanın orta asyada dayanağı olmuştur dış politikasını Rusya lehine değiştirmiştir. Türkmenistan ve Kazakistan enerji kaynaklarından dolayı ABD, AB ve Çin için önemli olması süreci kolaylaştırmıştır.

Enerji kaynakları sayesinde bu cumhuriyetler transit konusunda Rusyaya bağlı olmalarına rağmen ekonomik getirileri ve Rusya ile olan dış politikalarında kendilerine güvenmelerini sağlamış bu durum diğer küresel güçlerle ilişkilerini de geliştirmiştir. Enerji kaynakları konusunda zayıf olan Kırgızistan ve Tacikistan bu konuda geride kalmıştır. En baştan beri Orta asya cumhuriyetlerinin ekonomik ve askeri sorunlarını Rusyanın yardımıyla çözmeye çalışmışlarıdır. Rusyanın bölgede etkisinin artması bu şekilde sağlanmıştır fakat Cumhuriyetlerin eski çatıdan uzak durmak için çaba göstermeleri Yeltsin döneminde entegrasyon sürecinin başarısını olumsuz etkilemiştir. Putinin iktidarında bölgedeki dış politika anlayışı değişmeye başlamıştır.

Putin döneminde Rusya dış politikasında Orta Asya cumhuriyetlerinin güvenlerini kazanma politikası uygulanmıştır. Putin Türkmenistan ve Özbekistan ziyaretiyle bölgeye önem verdiklerini göstermiştir. Rusyanın Putin döneminde ekonomik ve siyasi olarak güçlenmesi Orta asya cumhuriyetlerinin güvence kaynağı olmuştur. Putin orta asya ülkelerine yatırımları arttırmış borlarını silmiş bu durum orta asya ülkelerinin dış politikalarında Rusyanın etkili olmasını sağlamıştır. Orta Asya ülkelerinin rejim konusunda merkeziyetçi politikalar konusunda Rusya ile aynı tutumu sergileyen orta asya liderleri ile Putin ilişkilerin gelişmesini sağlamıştır. Rusaynın orta asyadaki devletlerin liderlerini desteklemesi ve dışarıdan yapılan demokrasi müdahalelerine karşı çıkması Rusya ve Orta Asya ülkeleri arasında ilişkilerin gelişmesini sağlamıştır. Putin döneminde Özbekistan dış politikasını değiştirmiş Kerimov Özbekistan da artan radikal İslamcı grupların faaliyetleri sorununu Moskovanın yardımıyla çözmek istemiştir. Kerimov Özbekistanın Rusyanın orta asyadaki çıkarlarına saygı duyduğunu ve Rusyanın ortağı olduğunu söylemiştir. Orta asyadaki diğer liderlerde iktidarlarını korumak için Rusyaya yakınlaşmışlardır. Özbekistan, Kolektif Güvenlik Örgütü Anlaşması ive Avrasya Ekonomi Topluluğu'na üye oldu, Rusya ile dostluk İlişkileri geliştiren anlaşma imzalamış ve Özbekistan daki ABD üssünü kapatmıştır. Rusyanın yaklaşımıyla Özbekistan Şangay işbirliği örgütüne daha aktif katılmıştır. Pandemi sürecinde Özbekistan il vakasını 15 martta açıkladı orta asyada en yalıtılmış ülke olmasına rağmen pandemi burada da etkisini sürdürmüştür ilk ölüm 27 martta oldu 4.5 bine yakın vaka görüldü 18 ölüm oldu bu açıdan Özbekistanın da süreci yalıtılmışlığın yalıtılmışı bir ülke olarak iyi yönettiği anlaşılır.

Rusya orta asya devletleriyle gerçekleştirdiği toplantı Orta asya devletlerinin Rusya ile koordineli şekilde salgınla mücadele edilmesi söylendi. Rusya ile orta asya ülkelerinin karşılıklı yardımlaşması konuşuldu ülkeler arasında ulaşım bağlantılarının restorasyonu, geçiş koridorları ve yeni yollar arayışı diplomasinin etkili kullanılması konularında girişimler yapılmalı dendi. Orta asya cumhuriyetleri pandemi sonrasında ulus devlet kavramı öne çıkınca nüfuslarının parçalı olmasından dolayı dış politikada Rusya ile olumsuz ilişkilerden kaçınacaklarıdır.